Door: Emiel Korringa
In Iran zette Elon Musk afgelopen week via Starlink het internet weer aan nadat de Iraanse overheid, tijdens het begin van de Israëlische aanvallen, het land afsloot van het internet. Technologie-expert Bert Hubert is echter huiverig over deze ontwikkeling: “Je wilt natuurlijk niet afhankelijk zijn van één figuur en dan helemaal niet van zo’n raar figuur.”
Wie bepaalt wie er wel of geen toegang heeft tot het internet? Deze vraag doet zich steeds vaker voor, vooral in conflictgebieden. Op 17 juni plaatste president Trump op zijn Truth Social dat de burgers van Teheran op de vlucht moeten slaan voor hun eigen veiligheid op 17 juni. Als Elon Musk niet drie dagen eerder toegang tot het internet had verleend via Starlink-satellieten, hadden zij dit niet kunnen lezen.
“The beams are on,” zei Elon Musk op X diezelfde dag. Hiermee kondigde hij aan dat de burgers in Iran weer gebruik konden maken van het internet nadat de Iraanse overheid het internet voor het land had uitgezet. Via zijn satellietnetwerk Starlink konden Iraniërs opnieuw online, buiten het bereik van staatscensuur. Het besluit kwam op een moment van grote internationale spanning, namelijk de uitwisseling van raketaanvallen tussen Iran en Israël en riep meteen vragen op over de macht van private technologiebedrijven in geopolitieke crisissituaties.
Starlink is een satellietnetwerk van Elon Musks ruimtevaartbedrijf SpaceX. Het bestaat uit duizenden kleine satellieten in een lage baan om de aarde en biedt snel internet, ook op plekken zonder vaste infrastructuur. Omdat het niet afhankelijk is van staatsnetwerken, is het moeilijk te blokkeren. In bijvoorbeeld Oekraïne wordt Starlink sinds het begin van de Russische invasie intensief gebruikt voor militaire en civiele communicatie.
De groeiende afhankelijkheid van Starlink baart experts zorgen, waaronder Bert Hubert, zelfstandig technologie-expert en voormalig toezichthouder op de AIVD. Hij waarschuwt voor de macht die hiermee bij één private partij komt te liggen. “Je wilt natuurlijk niet afhankelijk zijn van één figuur,” zegt Hubert, “en dan helemaal niet van zo’n raar figuur.” Maar waarom vindt hij dat?
Hoe onderscheidt Starlink zich van andere satellietsystemen?
“Je moet je voorstellen: als je een satelliet heel ver weg hangt, dan kan je vanaf één satelliet één derde van de wereld kijken, misschien zelfs de helft. Dat is een zogenaamde geostationaire satelliet. Die hangt zo ver weg dat die niet zo heel geschikt is voor allerlei internetgebruik. Hoe lager je satellieten hangen, hoe sneller je internet wordt. Maar als je die satellieten heel laag hebt hangen, dan heb je alleen al voor Nederland drie satellieten nodig. Omdat die satellieten de hele tijd rondbewegen en niet netjes boven Nederland blijven hangen, moet je dus duizenden satellieten lanceren om ervoor te zorgen dat alle drie boven Nederland hangen. Dus als je een wereldwijd snel netwerk wilt, dan moet je duizenden satellieten lanceren.”
“Dat heeft Starlink wel gedaan, want die hadden wel genoeg geld voor raketten om duizenden satellieten te lanceren en produceren. En bijvoorbeeld Oekraïne, maar ook de rest van de wereld hebben dat niet. SpaceX had zoveel lanceercapaciteit dat ze er geen klanten voor hadden. De lanceercapaciteit van SpaceX is veel groter dan de wereld nodig heeft.”
Waarom is Starlink zo belangrijk geworden voor Oekraïne?
“Militairen hebben altijd al hun eigen satellieten gehad. Dus het is niet zo dat ze hiervoor geen communicatie [via satellieten] hadden. Het definiërende aspect van Starlink is dat het zulk goed internet geeft, dat je bijvoorbeeld 4K Netflix kan gaan kijken. Dat was vroeger niet zo. Voorheen was het zo dat die netwerken vooral geschikt waren om foto’s mee door te sturen of te telefoneren. En nu kun je dus gewoon in 4K-kwaliteit HD beelden streamen en daarmee live je aanval coördineren.”
Is Starlink werkelijk de enige partij die dit kan?
“Men denkt dat Starlink ontzettend belangrijk is. En dat is ook wel zo, want dat is het enige satellietnetwerk waar je zoveel internet doorheen kan pompen. Als je minder snel internet nodig hebt dan is er veel meer keuze. Maar als je midden in de jungle in 4K-kwaliteit wilt kunnen Netflixen, dan heb je alleen maar Starlink.”
Is het ongebruikelijk dat een particulier bedrijf, of zelfs een particuliere ondernemer zoals Elon Musk, zoveel invloed heeft op het satellietnetwerk rondom de aarde?
“Dat is nog niet eerder gebeurd. Tot ver in de jaren negentig was dit zelfs gewoon verboden. Tot diep in de jaren negentig mochten alleen overheden telecommunicatiediensten aanbieden. En dat is de oude wereld. En dat is een beetje wat je nu in Iran weer ziet. De overheid vindt telecommunicatie heel belangrijk, want ze willen het internet uit kunnen zetten.”
Kunnen overheden nog ingrijpen als ze dat niet willen?
“Dat is vrij lastig. In veel van dit soort landen zijn satellietschotels sowieso al verboden. Dan lopen er mensen op straat rond en die kijken naar jouw huis en denken: hé, staat daar zo’n Starlink-schotel of juist een antennetje? Dan komen er misschien wel mensen bij je thuis langs om het te hebben over je illegale ontvanger.”
Hoe kijk jij naar de afhankelijkheid van Starlink?
“Dat is dus best wel eng. Tot nu toe was het met internet heel goed mogelijk om te zeggen: we hebben vijf aanbieders van internetdiensten en daar kan je allemaal zaken mee doen. Dat is best wel goed, want dan zal er altijd wel één van die vijf zijn die het wel doet. Maar als je met z’n allen van maar één leverancier gaat kopen, dan heb je wel heel veel vertrouwen in die ene leverancier.”
Werken overheden inmiddels aan alternatieven zodat ze minder afhankelijk zijn van andere partijen als het aankomt op satellieten?
“Europa heeft zelf gezegd: wij willen een overheidssatellietnetwerk wat gewoon van ons is. En dat heet IRIS² (Iris Squared). En dat is echt wel een onwijs goed idee. IRIS² wil hun netwerk snel bouwen door de beste leerpunten van Starlink mee te nemen. En dan is er ook nog het bedrijf Eutelsat, dat ook hun eigen satellietnetwerk heeft. Daar probeert bijvoorbeeld Oekraïne dingen mee te doen, maar ik weet niet echt of dat aan het lukken is. Want Eutelsat heeft geen 5000 satellieten en Starlink wel.
Waarom is dat een onwijs goed idee?
“Je moet liever willen dat we vijf satelliet-leveranciers hebben en dat er misschien van de vijf af en toe een daarvan een beetje een mafketel wordt. Daar valt nog wel mee te leven. Maar als je nu slechts één leverancier hebt, en het is ook nog eens een weirdo, dat is niet makkelijk.”
Vindt u dat Musk te veel macht heeft gekregen?
“Ja, dat is zeker zo, maar we hebben het er voor een deel ook laten gebeuren. Dus als iedereen zijn producten koopt, dan wordt hij ook heel machtig. Het is een beetje vergelijkbaar met hoe Nederland totaal afhankelijk is geworden van Microsoft. Dat is omdat we als land 25 jaar lang niks anders gekocht hebben.”