Door: Thijs Kok

Foto: Henk Angenent

Liefhebber of niet, ons land is de afgelopen maand volop getrakteerd op winters weer. Vooral in het Noorden zijn de temperaturen ook de afgelopen weken veel onder nul gedoken. De grote vraag herrijst dan al gauw bij veel Nederlanders: “Giet it oan?” Meteoroloog Floris Lafaber: “Behalve de kou zijn er nog veel meer factoren die meespelen.”

De winterse temperaturen wekken bij menig Nederlander een bepaalde vorm van zenuwen op. Niet geheel onlogisch. Het is inmiddels 29 jaar geleden dat het startschot voor de laatste Elfstedentocht werd gegeven, op 4 januari 1997. Er wel een groot verschil met de winter van ‘97 en die van nu. “Toentertijd was het ijs zeker 15 centimeter dik”, vertelt hij. Als je je voorstelt dat de route bijna 200 kilometer is, is dat best wat, voegt Lafaber eraan toe. 

Het leek er aanvankelijk op dat deze winter de juiste ingrediënten zou bevatten voor een potentiële Elfstedentocht.“Een hogedrukgebied in het noorden van Europa en een lage druk in het zuiden, gepaard met een krachtige oostenwind”, stelt Lafaber. Echter is de zachte, warme lucht uit het zuiden te vroeg naar ons toe getrokken, wat de kansen op een Elfstedentocht nihil maakt. 

Cultureel erfgoed

De culturele betekenis van de Elfstedentocht is enorm. “Er is helemaal niks dat nooit doorgaat waar zo veel mensen mee bezig zijn”, stelt sporthistoricus Jurryt van de Vooren. Ook is het uniek dat iets uit de Friese cultuur zo algemeen bekend is in de rest van Nederland: “De Nederlandse taal wemelt van leenwoorden uit het Engels, Frans of Latijn, maar nooit iets Fries, behalve als het om de Elfstedentocht gaat”, vertelt van de Vooren. De spreuk “it giet oan!” (het gaat door!), wordt door heel Nederland geassocieerd met de Elfstedentocht, maar deze is alleen bij de laatste editie van 1997 gebruikt door toenmalig voorzitter Henk Kroes. Door de associatie met de Tocht is het bekend door het hele land, vertelt van de Vooren. 

De laatste winnaar

Henk Angenent kwam als allereerste over de eindstreep in 1997. Hoewel Angenent uit het Zuid-Hollandse Woubrugge komt, praat hij nuchter als een Fries over zijn Elfstedentocht winst: “Het was een sportdag met een bijzondere afloop.” Angenent komt uit een boerenfamilie, dus om van de ene op de andere dag “Nederlands bezit” te worden was even schakelen voor hem. Sinds de overwinning heeft hij een carrière in het schaatsen weten op te bouwen. Maar hij is nooit gestopt met boeren: “Het boerenleven zat er altijd al in, het schaatsen is er alleen maar bij gekomen.” Op de vraag of Angenent eigenlijk meer een nuchtere Fries is dan een Hollander zegt hij lachend: “Eigenlijk wel, maar anders kun je de Elfstedentocht ook niet winnen.” Hoewel Angenent inmiddels 58 jaar oud is, is zijn grote wens om de Tocht nog één keertje te kunnen schaatsen. Hij heeft er dan ook het volste vertrouwen in dat dit gaat gebeuren, al wil hij ditmaal “lekker rustig aan doen.”

Weersomstandigheden

Het besluit of een Elfstedentocht doorgaat of niet, is ingewikkelder dan het lijkt: “Behalve de kou zijn er nog veel meer factoren die meespelen”, vertelt Lafaber. Het mag niet te veel sneeuwen, daar komt een soort ijsbrij van. Daarnaast kunnen er wakken ontstaan door harde wind, ook wel ‘windwakken’ genoemd. Ook maakt de ‘voorgeschiedenis’ uit, wat aangeeft hoe warm of koud het was in de aanloop naar de vriesperiode. Water heeft lang de tijd nodig om te bevriezen, dus een warme of koude herfst heeft ook invloed op de kansen op een Elfstedentocht. 

Speculeren

Deze factoren zorgen ervoor dat de Elfstedentocht altijd onzeker zal blijven, zelfs als het een lange tijd heel koud is. Toch wil Lafaber benadrukken dat hoewel de kansen op een tocht kleiner worden, ze nooit nul zijn. “Daarom is het goed dat er veel gespeculeerd wordt, het enthousiasme is zichtbaar”.

Van de Vooren wil zich niet plaatsen als een scepticus of een optimist tegenover de komst van nog een Elfstedentocht: “Ik ben geen van beiden, want ik weet het niet. Niemand weet het.” Wel zag hij op 15 januari, tijdens de dag van de Elfstedentocht, enige zenuwen bij de aanwezigen. “Friezen zijn heel nuchtere mensen, maar dit was voor het eerst sinds de eerste editie in 2020 dat ik ze zo zenuwachtig zag.” Van de Vooren vindt overigens niet dat dergelijke speculaties thuis horen op zo’n dag van de Elfstedentocht: “Daarover speculeren is voor praatprogramma’s om de tijd vol te lullen tussen twee reclameblokken.”