Hoe Groningen voor even de culturele toegangspoort naar Rusland werd

Door: Sebastiaan Meijwaard

HAREN – Als topman van de Gasunie sloot George Verberg de eerste Nederlandse gasdeal met Gazprom. Om de relatie met de Russen kracht bij te zetten, investeerde de Gasunie flink in culturele uitwisseling. Voor even was Groningen het West-Europese centrum van de Russische kunst. Anno 2023 blikt Verberg terug. ‘Als je graag iets wilt zien ontwikkelen, dan heb je even tijd nodig voordat je erkent dat het is mislukt.’

Wie door de woonkamer van de Harense villa van George Verberg (80) loopt, weet direct waar zijn hart sneller van gaat kloppen. Zijn ogen lichten op als hij één van de kunstwerken in zijn collectie aanwijst. Liefdevol laat hij zijn hand over een beeld glijden. ‘Dit beeld komt uit Boston. Mijn vrouw en ik hebben er drie jaar voor gespaard. Ik verwonder me elke dag over de vraag: waar zou hij aan denken?’

Tussen 1992 en 2004 was Verberg topman van de Gasunie. Om Nederland ook na het opraken van de Groningse gasvelden van gas te kunnen voorzien, sloot de Gasunie in 1996 met het Russische gasbedrijf Gazprom het toentertijd grootste businesscontract uit de Nederlandse geschiedenis. Om de relatie met de Russen te versterken, investeerde de Gasunie onder leiding van Verberg flink in culturele uitwisseling. De band tussen Verberg en Rusland, en ook Groningen en Rusland, werd innig.

Nu is alles anders. Hoe kijkt Verberg aan tegen de teloorgang van de relatie tussen Groningen en Rusland? Hoewel hij er moeite mee heeft, wijdt hij graag uit over zijn avonturen met de Russen. Want over één ding raakt hij moeilijk uitgepraat: zijn liefde voor de Russische kunst.

Repin

Dat kunst verwondert, weet Verberg al een leven lang. Dat het ook culturele verschillen kan overbruggen, leerde hij als topman van de Gasunie. ‘In 1996 sloten wij met Gazprom het twintigjarige gascontract. Toen zei ik gelijk tegen mijn staf: dit is een soort huwelijk, we moeten het onderhouden. En als je dat weet, dan is het wel zo prettig om elkaar wat beter te leren kennen.’

Verberg besloot in te zetten op kunst en cultuur als verbindende factoren. ‘Wij kregen de indruk dat de Russen vonden dat hun cultuur onderbelicht was in het Westen. Achteraf niet geheel onterecht.’ Achteloos schudt hij de namen van grote Russische kunstenaars uit zijn mouw. Eén ervan is Ilja Repin, een 19e -eeuwse kunstschilder die in zijn thuisland een soortgelijke status heeft als Rembrandt in Nederland.

Mede dankzij Verberg vond in 2001 in het Groninger Museum een expositie van Repin plaats. Volgens Verberg was de expositie uniek: ‘Nog nooit eerder werd in West-Europa zo’n brede selectie van Repin getoond. Het was een geweldige tentoonstelling, met meer dan 300.000 bezoekers. Het was een enorm succes voor het Groninger Museum, en daarmee dus ook voor de Russen.’

De expositie diende volgens Verberg als een soort trouwring tussen de Gasunie en Gazprom. Eindelijk kregen de Russische kunst en cultuur de Westerse waardering die zij volgens Rusland en Verberg verdienden. ‘Ons contact met de Russen had nu meer body. Er was lobbywerk tot op het hoogste niveau aan voorafgegaan. De verhoudingen waren prettig en hartelijk. Het was meer dan alleen maar een contract van 150 pagina’s.’

Toch waren er af en toe ook spanningen, bijvoorbeeld als (delen uit) het contract moest(en) worden heronderhandeld. Of onderwerpen waarover bewust niet werd gesproken, zoals politieke of sociale vraagstukken. Daarover zegt Verberg: ‘Je moet incalculeren dat sommige realiteiten niet altijd bij je verwachtingen passen. Voor de Russen is het ongebruikelijk om over de politiek te praten. Dan moet je dat dus niet doen.’

Dat betekent echter niet dat de culturele uitwisseling tussen Groningen en Rusland geen invloed had op de Russische samenleving. Tegelijkertijd met de Repin-tentoonstelling, organiseerde de kunstcommissie van de Gasunie de jaarlijkse grote tentoonstelling. Eentje met uitdagende kunst, veelal (homo-)erotisch en afkomstig uit Sint-Petersburg, de bakermat van de progressieve kunst in Rusland. Verberg herinnert zich de terughoudendheid van zijn Russische collega’s goed. ‘Ik had ze voorgesteld om deze tentoonstelling te openen. Nou, ze zouden niet eens komen toen ze zagen wat wij uit Rusland hadden laten overkomen.’

Verberg liet het er niet bij zitten. Zoals gebruikelijk bij de grote tentoonstelling van de Gasunie werden kosten noch moeite gespaard. Toen de Russen dat in de smiezen kregen, besloten ze alsnog te komen. Tot blijdschap van Verberg. ‘Ik zag dat als een zwenking in de goede richting. Het was bij Gasunie geaccepteerd dat je ook uitdagende kunst toonde. En nu liepen we rond met Russische kunstenaars en collega’s die wisten dat ze hier veilig waren om dat te maken en te bekijken. Maar, dat is nu allemaal voorbij.’

Groningen als toegangspoort

Hoewel het nu lastig voor te stellen is, was de innige relatie tussen Groningen en Rusland ook na 2001 volop zichtbaar. Zo volgden meer Russische tentoonstellingen in het Groninger Museum en stofte de gemeente de stedenband met de Russische havenstad Moermansk af. Zelfs in 2008, vier jaar na het aftreden van Verberg als topman van de Gasunie, stonden politici en bedrijven nog in de rij om zaken te doen met de Russen. Groningen was al de culturele toegangspoort naar Rusland, maar moest volgens toenmalig wethouder Jaap Dijkstra (PvdA) ook de economische toegangspoort naar het land van Prokofjev en Chagall worden.

Dat de vlag er tegenwoordig heel anders bijhangt, behoeft geen uitleg. Sinds de Russische inval in Oekraïne is de relatie tussen Nederland en Rusland tot het nulpunt gedaald. De naam Repin is niet blijven hangen in het collectieve geheugen van Groningen. En een toegangspoort naar Rusland, dat wil geen enkele Europese stad meer zijn.

Op de vraag wat Groningers nu nog merken van de culturele uitwisseling tussen Groningen en Rusland, reageert Verberg kort en bondig. ‘Niets meer dan dat we op de goede weg leken te zijn, maar die is volstrekt afgebroken.’ Verberg wordt emotioneel. Na een korte pauze herpakt hij zich. Het heeft hem moeite gekost om de huidige situatie te accepteren. ‘Als je graag iets wilt zien ontwikkelen, dan heb je even tijd nodig voordat je erkent dat het is mislukt.’

De houding van veel Russen doet hem pijn. In zijn ogen hebben weinig Russen stelling genomen tegen de agressie van Poetin. Met sommige uitgesproken Poetin-aanhangers heeft Verberg zelfs nog samengewerkt. ‘Dat je zoiets goedkeurt, gaat voorbij mijn voorstellingsvermogen.’ Toch weigert hij de meerwaarde van de culturele uitwisseling met de Russen te vergeten. ‘Ik ben heel uitdrukkelijk tegen Poetin, maar dat wil niet zeggen dat ik de Tsjaikovski’s en de Poesjkins uit mijn geestelijke ruimte wil verbannen.’

Over de verhoudingen met Rusland is Verberg somber. Hij ziet het niet snel goedkomen. ‘Dat kan pas als de Russische inval achter de rug is. Op een manier die de Oekraïners kunnen accepteren.’ Maar daarvoor is binnen Rusland zelf een revolutie nodig. Onrealistisch, aldus Verberg. ‘De gewone Rus doet op dit moment niks. Of ze gedogen, zo niet steunen Poetin. Maar ja, als je gehersenspoeld wordt, dan ben je jezelf niet meer’, verzucht hij.

Nog één keer valt de naam Repin. Antwoordend op de opmerking dat de meeste Groningers niets van hem weten, kaatst Verberg de bal terug. ‘Ik vind dit passen bij de kwestie: weten we genoeg van onze geschiedenis af? We hebben hier de grootste tentoonstelling van een klassieke Rus ooit gehad.’ Dan, stelliger: ‘Zeker een stadjer, en ik ben maar import, behoort dat te weten.’

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s