Jehovah’s Getuigen houden sinds jaar en dag de buitenwereld op afstand, maar de verhalen van ex-Jehovah’s Getuigen in de serie Jehovah: Van God Los geven een kijkje in het échte leven van de geloofsgemeenschap. Zo liefdevol als het lijkt, zo bruut gaat het eraan toe achter de schermen. ‘Het feit dat het voorwaardelijk is, maakt dat het niets meer te maken kan hebben met liefde.’
Bente Strijbosch

‘Amy is uitgesloten’, galmt het door de zaal. Het blijft stil. Haar ouders beginnen te huilen. Het is definitief: hun dochter zal niet in het aardse paradijs komen. Na afloop van de vergadering lopen de leden snel naar hen toe. ‘Wat ontzettend erg voor jullie’, klinkt het links en rechts. Amy zit alleen thuis. De officiële uitsluiting wil ze niet horen. Vanaf nu is het alsof ze niet meer bestaat. Een afvallige die in de handen van Satan is gevallen. 

Gisteren mocht iedereen nog met haar spreken. Nu is dat verboden. De dagen, weken, maanden die volgen kennen geen genade. Beter gezegd: haar geloofsgenoten kennen geen genade. In de supermarkt waar ze werkt keuren haar familieleden haar geen blik meer waardig. Aan de kassa blijven de lippen strak op elkaar. ‘Je moet haar laten merken dat ze is uitgesloten’, werd er door de leiding van het geloof gezegd. 

Ook thuis dringt de nieuwe werkelijkheid snel door. Wanneer vrienden van het geloof over de vloer komen, moet Amy uit zicht blijven. Op een dag zit ze boven op haar kamer, beneden klinkt het vrolijke geklets van het bezoek. Ze loopt stilletjes naar beneden om de deur uit te gaan, buiten is het koud. Ze knipt het licht aan om haar jas te zoeken. Een paar tellen later slingert de kamerdeur open en komt haar moeder overstuur op haar af. ‘Doe dat licht uit, ze kunnen je zien!’, roept ze fel. De deur gaat weer dicht. 

Amy (24) wordt geboren als Jehovah’s Getuige, net zoals de rest van haar familie. In Nederland zijn er naar schatting 30.000 leden van ‘de waarheid’: Jehovah’s Getuigen geloven dat alleen zij het ware geloof verkondigen. Je kent ze wel, de mensen die van deur tot deur gaan om te praten over het geloof.  

De afgelopen jaren komt de afgeschermde geloofsgemeenschap vaker in het nieuws. Trauma’s van uitsluiting, (kinder)misbruik, mishandeling en chantage doemen op aan de horizon. Met man en macht worden de beschuldigingen van de boze buitenwereld afgeweerd, maar ex-Jehovah’s Getuigen laten zich niet langer de mond snoeren. Zo delen een aantal hun verhaal in de serie ‘Jehovah: Van God Los’, die vanaf 13 maart te zien is op Videoland. 

Al eerder werden de uitwassen van religieuze sektes aan het licht gesteld, bijvoorbeeld in de miniserie Unorthodox en de documentaireserie Keep Sweet: Pray and Obey op Netflix. Hoewel dit altijd een ver-van-mijn-bedshow leek, laat de serie op Videoland zien dat dezelfde gruweldaden ook onder onze eigen neus plaatsvinden.

Uit de gelovige kring ontsnappen is lastig. Vooral als het geloof alles is wat je ooit hebt gekend. Twee keer per week naar kerkdiensten, die ‘vergaderingen’ worden genoemd. Minimaal één keer per week, liefst vaker, langs de deuren, ‘veldwerk’ in Jehovah’s Getuigen-jargon. Bijbelstudie na schooltijd, en ‘s avonds nog Bijbelse artikelen bespreken met het gezin. 

Als kind gaat Amy naar een openbare school, en maakt daar ook vrienden buiten het geloof. Ze mogen bij haar thuis spelen, maar niet te vaak. ‘Zij zullen nooit jouw echte vrienden worden, je echte vrienden zitten in het geloof’, hameren haar ouders. Op de middelbare school worstelt Amy met haar overtuigingen. Haar hart is verdeeld. Ze wil Jehovah’s Getuige zijn, net zoals haar omgeving. Dat is het pad dat ze moet bewandelen. Maar als dit haar pad zou zijn, waarom maakt het haar dan niet gelukkig? 

Haar twijfel versterkt als ze aan een mbo-opleiding begint. Haar nieuwe vriendinnen leren constant nieuwe normen en waarden, ontdekken de wereld en ook zichzelf. ‘Wie is Amy buiten het geloof?’, vraagt ze zich steeds vaker af. Maar in haar wereld is er geen ruimte om dat te ontdekken. 

Dat is ontzettend schadelijk, zegt Frances Peters (63). Ook zij groeit op als Jehovah’s Getuige, en is ruim dertig jaar lang actief lid van de groepering. Als steeds meer misstanden binnen de gemeenschap aan het licht komen, zoals de verborgen ngo’s die volgens het geloof verboden zijn en het kindermisbruik onder Jehovah’s Getuigen, barst de bom. ‘Toen we kritisch begonnen te kijken naar onze groep, was er geen houden meer aan’, vertelt ze. 

In 2007 wordt het echtpaar uitgesloten. Door hun kritische houding vormen ze een te groot gevaar voor de gemeenschap. In één klap verdwijnt alles wat ze ooit hebben gekend: familie, vrienden, maar ook hun bestaansreden. ‘De eerste vijf jaar na ons vertrek hebben we het gevoel gehad dat we in een zwart gat aan het leven waren’, zegt Peters. De uitsluiting doet haar één ding besluiten: leren begrijpen waarom de religieuze sekte doet wat het doet. 

Sinds 2010 heeft Peters haar eigen praktijk, FreeChoice Recovery, waar ze coacht en counseling geeft aan mensen die een controlerende groep hebben verlaten. ‘Een van de meest schadelijke dingen is dat je wordt aangeleerd dat je als mens per definitie onbetrouwbaar bent’, legt Peters uit. Je moet alleen maar vertrouwen op God, niet op je eigen verstand of je eigen hart. Als je dat wel doet, raak je de hele groep kwijt. ‘Dat is pure emotionele chantage.’

Ondanks de angst om alles te verliezen, besluit de zestienjarige Amy haar ouders te vertellen dat ze niet verder wil in het geloof. Haar lichaam staat strak van de spanning, haar handen zijn klam en haar maag trekt zich samen. ‘Besef je goed: vanaf dit moment gaat je hele leven veranderen’, spookt het door haar hoofd. 

Het nieuws slaat in als een bom. De ruzies met haar ouders stapelen zich op, minimaal één per dag is het raak. Haar ouders willen niks weten van haar eerste vriendje, haar gelovige vrienden mogen haar steeds minder vaak zien en als ze afwezig is bij een kerkdienst slingeren de snerende opmerkingen door de kamer heen. ‘Je bent mijn kind bijna niet meer’, krijgt ze van haar moeder te horen. 

Ondanks de ruzies en de afkeurende houding van haar ouders blijft Amy eerlijk, ook wanneer ze haar vragen of ze intiem is geweest met haar tweede vriendje. ‘Ja’, antwoordt ze. Ze weet wat dat betekent: seks voor het huwelijk is verboden. Het kan betekenen dat ze wordt uitgesloten. Stiekem hoopt ze dat haar ouders mild reageren. Het geluk van je dochter staat boven alles, toch?

Het uitsluitingsbeleid van Jehovah’s Getuigen wordt ook vandaag de dag nog uitgedragen. ‘Zorg dat je zelf geestelijk sterk blijft, sta achter de beslissing, uitsluiting maakt deel van Jehovah’s regeling’, staat er in De Wachttoren, het huisblad van de geloofsgemeenschap. 

Maar na het tumult rondom kindermisbruik ontsnapt ook het uitsluitingsbeleid niet aan hevige kritiek. In 2022 keert een Kamermeerderheid zich tegen het uitsluitingsbeleid, ook wel ‘shunning’ genoemd, door de psychische klachten die het kan veroorzaken. ‘Het is een vorm van chantage, het lijkt ook bedreiging in zekere zin’, zegt VVD-kamerlid Ulysse Ellian in een uitzending van Pointer. Desnoods moet er een wetswijziging komen, vindt SP-kamerlid Michiel van Nispen.  

Er wordt een onderzoek ingesteld door minister van Rechtsbescherming Franc Weerwind naar de gevolgen van uitsluiting voor ex-leden van gesloten (religieuze) gemeenschappen. Het resultaat? Er is geen aanleiding om specifieke strafwetgeving voor uitsluiting van individuen door religieuze gemeenschappen te introduceren. Religieuze gemeenschappen zijn autonoom in het bepalen van de interne organisatie en rechtsstructuur. Daar heeft de staat dus niets over te zeggen, ook niet over het uitsluitingsbeleid. 

Wel zal er worden gekeken naar tegemoetkomingen voor individuen die aangeven uitsluiting binnen een religieuze gemeenschap te hebben ervaren. Lees: mosterd na de maaltijd. 

Het meest recente voorbeeld om het uitsluitingsbeleid van Jehovah’s Getuigen te bestraffen vindt plaats in 2021 in België. De rechtbank in Gent oordeelt in een strafzaak dat sociaal uitsluiten een vorm is van discriminatie en haatzaaien. Maar in hoger beroep wordt de uitspraak van de lagere rechter ontkracht: geloofsgemeenschappen zijn vrij om zelf de regels te bepalen. 

Hoe lastig het is om Jehovah’s Getuigen te veroordelen, laat ook Paul van Sasse van IJsselt (53), bijzonder hoogleraar Recht en Religie aan de Rijksuniversiteit Groningen weten. Naast het strafrecht kan er ook naar het burgerlijk recht gekeken worden. ‘Maar het zal niet eenvoudig zijn om te voldoen aan alle eisen die daarvoor gelden’, zegt hij. 

Zo moet er bijvoorbeeld schade aangetoond worden, en een causaal verband tussen de schade en het ingetreden gevolg. In dat geval kan er een proces aangespannen worden. ‘Maar ook dan is het moeilijk, gezien er geen concrete wetsbepaling wordt overtreden’, aldus Van Sasse Van IJsselt. 

Daarnaast zit er nog een hobbel in de weg. ‘De collectieve godsdienst- en verenigingsvrijheid in ons land zijn beide erg sterk omdat er een mogelijkheid is om uit te treden’, legt de bijzonder hoogleraar uit. Daar zet hij wel direct een kanttekening bij. ‘Dan kun je natuurlijk de vraag stellen: is er daadwerkelijk sprake van de vrijheid om uit te treden, als de gevolgen zo groot zijn? Dat is een heel groot grijs gebied.’

De gevolgen van Amy’s acties naderen haar met rasse schreden. Haar ouders stappen naar de leiders van het geloof en vertellen over de zondige daden van hun dochter. Amy moet op gesprek komen. 

Zes houten tafels zijn tegen elkaar aangeschoven, een lege stoel staat voor haar klaar. Aan de andere kant zitten drie mannen van middelbare leeftijd, twee recht tegenover haar en eentje aan de hoek van de kring. Het is een ongemakkelijke opstelling, en een ongemakkelijk gesprek. ‘Wij horen dat je intiem bent geweest, heb je ook seks?’, luidt de eerste vraag. ‘Ja’, antwoordt Amy. ‘Ben je van plan om seks met hem te blijven hebben?’ klinkt de vervolgvraag. ‘Ja.’ Het is even stil. ‘Heb je ook berouw?’, vragen de ouderlingen. ‘Nee’, antwoordt ze eerlijk.  

Amy wordt naar de gang gestuurd, de ouderlingen overleggen met elkaar. Ze mag weer naar binnen. Schoorvoetend loopt ze het kamertje weer in, dat opeens veel kleiner voelt dan eerst. De witte muren komen steeds sneller op haar af. ‘We hebben besloten dat je wordt uitgesloten, ter bescherming van de gemeente. En omdat je geen berouw hebt van je zonden’, luidt het oordeel. 

Het hoge woord is eruit. Tranen wellen zich langzaam op in haar ogen. ‘Dit is het dan, het einde van dit leven’, schiet er door haar hoofd. 

Volgens de Jehovah’s Getuigen is uitsluiting een liefdevolle regeling: het kan de kwaaddoener tot bezinning brengen. En het moet een motivatie zijn om weer terug te komen. Daar staan Amy ouders volledig achter. Dat ze geen contact meer met hun dochter mogen hebben als ze het huis verlaat, is haar eigen schuld. Ze volgen de regels van Jehovah, en dat staat boven alles. ‘God is belangrijker dan jij’, krijgt Amy te horen. 

Maar in hoeverre is het liefdevol als het niet onvoorwaardelijk is? 

‘Het feit dat het voorwaardelijk is, maakt dat het niets meer te maken kan hebben met liefde’, vindt Peters. Uitsluiting is de voorwaarde. Je moet kiezen tussen instemming of sociale isolatie. ‘Ouders worden gedwongen om zich vijandig op te stellen naar hun kinderen, in de hoop dat ze weer terugkomen. Wat is dat nou voor manier van doen?’, vraagt Peters zich hardop af. 

Maar het werkt wel. Amy wordt depressief van de constante druk die ze voelt, ook na haar uitsluiting. Dat ze nooit meer contact met haar ouders kan hebben is haar grootste angst. Na een gesprek met haar ouders besluit ze zich te laten herstellen, om vervolgens inactief te worden. Niet voor het geloof, maar voor haar ouders. 

Het is een toneelstukje: een maas in de wet vinden om haar familie te kunnen zien. Zolang haar ouders niet nogmaals naar de leiding toe stappen om te klikken, kan ze niet worden uitgesloten. Ze is vrij, los van het geloof waar haar hart niet ligt. Maar juichen doet ze niet.

De naam van Amy is gefingeerd wegens privacyredenen. Dit artikel is gebaseerd op de ervaringen van Amy.

Het hoofdkantoor van Jehovah’s Getuigen in Nederland geeft de volgende reactie op het artikel:

Jehovah’s Getuigen zijn een internationaal erkende christelijke religie en in Nederland ruim 100 jaar actief. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens heeft hen herhaaldelijk omschreven als ‘erkende religie’ en heeft meer dan 85 uitspraken gedaan die bevestigen dat hun religieuze activiteiten beschermd worden door het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens.

Als iemand wordt uitgesloten, is dat meestal voor een relatief korte periode. Een uitgesloten persoon is welkom om de religieuze bijeenkomsten bij te wonen, mee te zingen met religieuze liederen en pastorale hulp te ontvangen. De website jw.org legt uit: ‘De religieuze band met zijn gezin verandert, maar de bloedband blijft. De huwelijksband blijft intact en de genegenheid en dagelijkse gang van zaken binnen het gezin veranderen niet.’ Los van ‘religieuze uitsluiting’ kan directe familie persoonlijk afwegen omgang met een uitgeslotene te beperken of verbreken, bijvoorbeeld vanwege leed dat hij hen wellicht heeft berokkend. Demissionair Minister Weerwind schreef in zijn beleidsbrief van 14 december 2023: ‘Doordat uitsluiting een veelvoorkomend maatschappelijk verschijnsel is, valt ook te betwisten of uitsluiting op zichzelf een ongewenste gedraging is of dat het juist de ermee gepaard gaande gedragingen en de gevolgen daarvan zijn die onwenselijk of zelfs schadelijk kunnen zijn.’