Door: Tiemen Bosma

De lammergier is terug van weggeweest. Jacht op de vogels zorgde ervoor dat in 1970 en ’80 de lammergier bijna uit Europa was verdwenen, maar door intensieve broedprogramma’s gaat de populatie in de Alpen alweer richting het oude peil. “We herstellen de situatie zoals die begin 1900 was.”

Een rij van zo’n vijftien mensen met telescopen, verrekijkers en camera’s verraadt dat er iets met de grote populier aan de rand van Groningen aan de hand is. Zachtjes klinken zinnen als:“heb jij hem al gezien?” en “daar rechtsboven dat witte gat midden in de boom, dat donkere plukje daar.” Het is even zoeken, maar met een goedgerichte telescoop is hij zelfs van twintig meter afstand niet te missen.

Hoog in de boom zit een jonge lammergier. ‘Vinzenz’ heet hij. Hij is verdwaald, verzwakt en uitgeput. De Duitse Matthias Feldhoff (29) heeft de vogel gevolgd en zorgt ervoor dat mensen niet te dichtbij komen. “Hij is niet bang voor mensen, maar net als elke andere vogel is hij de hele tijd bezig met wat er om zich heen gebeurt. Als iedereen dichtbij zou komen, zou hij niet kunnen slapen.” 

De lammergier, te herkennen aan de baardachtige pluimen onder zijn kin, is een van de grootste vogels van Europa. Het is een aaseter met een speciaal dieet: hij eet de botten van dode dieren. De soort leeft in berggebieden en heeft in Nederland in principe weinig te zoeken.

In de jaren ’70 en ’80 van de vorige eeuw bereikte de populatie in Europa een dieptepunt: in de Alpen en delen van Spanje stierf hij uit en in de rest van Europa raakte de soort ook ernstig bedreigd. Door broedprogramma’s en intensieve bescherming is de soort nu weer bezig aan een opmars. In 2022 waren er, volgens onderzoek van de Vulture Conservation Foundation (VCF), zo’n 465 broedparen in Europa. Hoe wordt ervoor gezorgd dat de lammergier zich weer uitbreidt, en hoe ziet de toekomst er voor de soort uit?

Matthias kan zich nog goed de eerste keer herinneren dat hij een lammergier zag. De student, die al sinds zijn tiende een vogelfanaat is, zag op een reis naar Azerbeidzjan alle vier giersoorten die Europa rijk is. Hij raakte geïntrigeerd door de lammergier, met zijn bijzondere uiterlijk. “Het is echt zo’n prachtige vogel. Een enorm mooie vogel in een fantastisch landschap.” 

De vogel valt niet alleen op door zijn uiterlijk; ook in het ecosysteem heeft hij een belangrijke functie. Hans Pohlmann van de VCF legt uit: “Gieren zijn de schoonmakers van de natuur.” Wat bijzonder is aan de lammergieren, is dat ze de botten van kadavers opeten. Hierdoor zorgen ze ervoor dat ziektes zich minder snel verspreiden. Zelf zijn de gieren niet vatbaar voor deze ziektes. “Die beesten hebben een enorm sterk afweersysteem.”

De VCF heeft drie centra waar lammergieren gefokt worden. Twee hiervan zijn in Spanje en één in Oostenrijk. Hiernaast werkt de stichting samen met meerdere dierentuinen. Het uitzetten van de vogels moet op een speciale manier gebeuren. Zodra een broedpaar een ei heeft gelegd, wordt het weggehaald en in een broedmachine geplaatst.

Maar, het kuiken mag niet te lang wegblijven bij de ouders. Als het een week oud is, wordt het weer teruggebracht naar de ouders. “Dat doen we omdat die vogel de eerste dagen het kwetsbaarst is, maar uit vijftig jaar ervaring is gebleken dat na tien dagen zo’n jong gaat wennen aan mensen.” 

Na negentig dagen kan de vogel voor zichzelf zorgen en wordt hij losgelaten op een berg. De vogels worden ook gezenderd. Door slim de locaties te kiezen waar de gieren worden losgelaten, zorgt de VCF ervoor dat de gieren langzamerhand hun oude leefgebied in de berggebieden van de Alpen, Pyreneeën en berggebieden in de Balkan weer terugveroveren. “We herstellen de situatie zoals die begin 1900 was.”

Hoewel er niet veel meer wordt gejaagd op de gieren, is menselijk handelen nog steeds een gevaar voor de gieren. Vergiftigd vlees, dat eigenlijk bedoeld is voor andere roofdieren als een wolf of beer, of loodvergiftiging door kogelresten in botten van geschoten dieren zijn de grootste oorzaken van sterfte bij de lammergier. Pohlmann: “De vergiftiging is niet gericht op de gier, maar die is daar wel een slachtoffer van.”

Met zijn negentwintig jaar is Matthias een redelijk oude student aan de universiteit van Oldenburg. Hij lacht: “Eigenlijk zijn deze vogels de reden dat ik nog steeds student ben. Ik steek er al mijn vrije tijd in.” In 2021 begon in Nationaal Park Berchtesgaden in Beijeren een programma waarbij elke zomer twee jonge lammergieren werden uitgezet. 

Sindsdien is Matthias op allerlei vlakken bij het project betrokken; hij monitort de gieren en vertelt toeristen erover. Ook leert hij de vogels steeds beter kennen: “Het is echt mooi om te zien dat elk individu echt verschilt van de andere, bijvoorbeeld op de manier hoe ze zich gedragen.”  

Het feit dat in Beijeren vogels worden uitgezet, komt doordat het goed gaat met de vogel in de Alpen. De kernzones van de Alpen zitten eigenlijk al vol. Daar zijn inmiddels al zoveel jonge vogels dat die wegtrekken naar de randen, volgens Pohlmann. De gieren zijn erg territoriaal, en dus is er begonnen met het uitzetten van vogels in de noordoostelijke Alpen van Beijeren.  

Ook deze vogels raken weleens de weg kwijt. Matthias: “Toen één van onze vogels wegvloog van de Alpen en richting Nederland trok, moest ik erachteraan.” Hij vond ‘Vinzenz’ uiteindelijk in Groningen, waar de gier op veel bezoek kon rekenen. Matthias werd positief verrast door de mensen die langskwamen. “Veel mensen waren oprecht geïnteresseerd en wilden er meer over weten. Eén van onze doelen met dit project is om mensen te verbinden met de lammergier, omdat mensen ook de oorzaak waren dat de soort uitstierf!”