Door: Tiemen Bosma

Klimaatverandering zorgt ervoor dat steeds meer plekken onleefbaar worden. Maar volgens wetenschapper Benjamin Schraven gaan we juist binnen Europa moeilijkheden krijgen. “Die angst dat er de komende jaren miljoenen klimaatvluchtelingen aankomen die wanhopig de Europese kust proberen te bereiken… Dat is echt niet realistisch.”

“Mogelijk 216 miljoen klimaatvluchtelingen in 2050.” Het rapport van de Wereldbank, dat in 2021 uitkwam sprak klare taal. De term klimaatvluchteling of -migrant roept bij veel mensen toch een bepaald beeld op: mensen in andere delen van de wereld die door overstroming hun huis kwijt zijn, of keuterboertjes die door droogte voor het derde jaar op rij een mislukte oogst hebben. Deze zouden massaal naar Europa trekken, op zoek naar een beter leven.

Benjamin Schraven, migratie-expert bij het German Institute for Development and Sustainability (IDOS) en de Internationale Organisatie voor Migratie (IOM) gelooft hier niet zo in. De onderzoeker vertelt dat klimaatverandering juist in Europa voor problemen zal gaan zorgen: “We moeten verwachten dat migratie vanwege klimaatverandering ook binnenin Europazal toenemen. We moeten gaan nadenken over hoe we ons in Europa daarop moeten voorbereiden.”

Door klimaatverandering wordt het op veel plekken in de wereld moeilijker om te leven. Extreme weersomstandigheden zorgen ervoor dat er miljoenen mensen jaarlijks ontheemd raken, waarvan verreweg de meeste slachtoffers intern ontheemd zijn.

Een in 2025 uitgebracht rapport van de Internal Displacement Monitoring Centre laat zien dat in 2024 45,8 miljoen mensen vanwege natuurrampen zijn ontheemd, meer dan twee keer het gemiddelde van vorig decennium.

Volgens de UNHCR verergert klimaatverandering al bestaande oorzaken van ontheemding: armoede, voedselonzekerheid, watertekorten, en toegang tot andere natuurlijke hulpbronnen waarvan gemeenschappen afhankelijk zijn om te overleven.  

Waarom gelooft u niet in een groei in klimaatmigranten in Europa? 
“Eigenlijk zijn er maar heel weinig mensen die puur vanwege klimaatredenen migreren. Meestal gebeurt dat door een combinatie van klimaatveranderingsfactoren met politieke en economische factoren. ”

Wat voor factoren? 
“Je zou het klimaat een risicovermenigvuldiger kunnen noemen. Het zorgt voor een grotere kans op gewapend conflict. Maar over het algemeen maakt klimaatverandering al bestaande conflicten erger, en zorgt het niet per se voor nieuwe conflicten.”

Het Institute for Economics and Peace (IEP) heeft wereldwijd onderzoek gedaan naar voedselzekerheid, de impact van natuurverschijnselen, demografische druk en waterschaarste. In hun Ecological Threat Report staat een lijst met 27 landen die ecologische ‘hotspots’ zijn.  Deze landen, waarvan zeventien in Afrika ten zuiden van de Sahara liggen, hebben een sterke ecologische dreiging door bijvoorbeeld droogte en voedselschaarste, en relatief veel conflicten.

Het rapport onderschrijft dat landen met een hoge impact van klimaatverandering een hogere kans hebben op gewapend conflict, en een lage sociale zekerheid en veiligheid. Dit zijn ook de plekken waarvan mensen weg willen vluchten.

Maar hoewel het regelmatig over de term ‘klimaatvluchtelingen’ gaat, eigenlijk bestaat deze helemaal niet. Volgens het VN-vluchtelingenverdrag uit 1951, is klimaatverandering geen grond voor het aanvragen van asiel.

Wat heeft dit voor gevolgen?         
“Je bent een vluchteling wanneer je te maken krijgt met vervolging. Iedereen die vervolgd wordt en zijn/haar land moet verlaten vanwege bijvoorbeeld etnische, religieuze of andere problemen, kan juridisch gezien worden behandeld als vluchteling. Maar ja, daar kan je moeilijk klimaatverandering bij plaatsen, want klimaatverandering kan natuurlijk niet iemand ‘vervolgen’”.

Zou dit verdrag niet veranderd kunnen worden nu het klimaat steeds meer mensen uit hun huizen drijft?       
“Het zou mogelijk zijn om dingen aan het verdrag aan te passen en om klimaatverandering toe te voegen, maar dat is super ingewikkeld. Ook het maken van een nieuw verdrag zie ik niet gebeuren. Eigenlijk komt dat vooral omdat westerse landen absoluut geen voorstander zijn van het verruimen van de mogelijkheden voor mensen om asiel aan te vragen.”

“Sowieso, die angst dat er de komende jaren miljoenen klimaatvluchtelingen aankomen die wanhopig de Europese kust proberen te bereiken… Dat is echt niet realistisch.”

Waarom is dat niet realistisch?    
“Migratie is altijd een economische onderneming. De armste lagen van de bevolking zijn juist degenen die het hardst worden geraakt door klimaatverandering. Bijvoorbeeld in West-Afrika, de armste mensen hebben vaak niet genoeg geld om een reis naar Europa te kunnen betalen.”

Als zij niet naar Europa gaan komen, waar zouden we ons in Europa dan op moeten voorbereiden?        
“Nou, kijk eens naar Nederland. De helft van de bevolking leeft daar in de Randstad, onder de zeespiegel. En juist de stijging van de zeespiegel is een van de problemen waar we in Europa mee moeten dealen. Veel mensen zullen daar uiteindelijk moeten wegtrekken, omdat het te gevaarlijk wordt.” 

“Maar ook als je bijvoorbeeld kijkt naar een land als Spanje. In het zuiden bijvoorbeeld, waar enorme plantages zijn met tomaten, is er een groeiend tekort aan water. Dit zal kunnen resulteren in migratie vanwege de weinige kansen. En die blijven niet alleen in Spanje, maar velen zullen naar Frankrijk, Nederland, België of Duitsland migreren.”

Wordt hier volgens u te weinig over gepraat?  
“Ja. We moeten het gaan hebben over hoe we ons moeten aanpassen. Hoe gaan we ervoor zorgen dat we in Europa kunnen doorleven als mensen zich gaan verplaatsen en verhuizen. We hebben het niet over miljoenen mensen die morgen op de voet zijn. Maar toch, het wordt een enorme opgave.”