Steeds meer kinderen zitten thuis: ‘Ik mag van jou niet naar school, dus ik mag van jou geen vriendinnen’

GRONINGEN – Het aantal thuiszittende kinderen stijgt, omdat zij uitvallen uit het huidige onderwijssysteem. Inmiddels gaan er 20.000 kinderen niet naar school, terwijl zij vaak een bovengemiddeld IQ hebben. Deze kinderen zitten niet thuis omdat ze stiekem de hele dag willen gamen, maar omdat zij nergens in het onderwijs een passende plek kunnen vinden.

Auteurs: Gytha te Nijenhuis en Louise Schouten

Op een doorsnee schooldag kwam de 8-jarige Daan thuis met de mededeling ‘Nou mama, het hoeft van mij allemaal niet meer en eigenlijk wil ik wel dood, want ik vind het leven helemaal niet meer leuk zo.’ Een opmerking die door merg en been gaat. Ook bij moeder Monique maakte dit verdriet los, maar deze uitspraak kwam voor haar niet als een verrassing. ‘We dachten toen: nu is de maat vol, nu is het klaar’, vertelt Monique.

Daan kon niet meekomen in het huidige onderwijssysteem. Wanneer Monique dit op school probeert aan te kaarten krijgt zij de reactie dat het niet aan school ligt, want op school gaat het allemaal goed met hem. Monique zou Daan niet kunnen loslaten. ‘Ik was een jonge moeder, dus ik deed maar hoe het allemaal hoorde’, vertelt Monique. Daan komt thuis te zitten, want in het huidige onderwijssysteem kan hij nergens een passende plek vinden waar hij zich kan ontwikkelen.

De inmiddels 11-jarige Daan is niet de enige die thuiszit. Momenteel zitten er meer dan 20.000 kinderen thuis die niet naar school kunnen, maar dat wel graag willen. Dit aantal stijgt ten opzichte van voorgaande jaren (grafiek 1). Experts, leerplichtambtenaren en samenwerkingsverbanden geven verschillende redenen voor deze stijging (figuur 1).

Grafiek 1: Cijfers van het aantal kinderen in Nederland dat verzuimt of een vrijstelling van de leerplicht heeft.

Figuur 1. Uitleg van mogelijke verklaringen voor het aantal thuiszittende basisschoolleerlingen door drie verschillende partijen.

Zoektocht
Daan kon zijn plek ook niet vinden op een gespecialiseerde particuliere school (B3-school). De beschadigingen van de reguliere basisschool bleven hem achtervolgen en zorgden na een jaar weer voor klachten. ‘Hij begon uit te vallen. Letterlijk zijn lichaam. Hij kon niet meer lopen, niet meer zijn armen bewegen en hij lag alleen maar op de bank. Hij was uitgeblust’, vertelt Monique. Na bijna een half jaar thuis te hebben gezeten blijkt hij hoogbegaafd te zijn. Nu vindt hij zijn draai op een basisschool met een speciale afdeling voor hoogbegaafden.

Monique’s zoon heeft zijn plekje gevonden, maar haar hoogbegaafde dochter Rianne van tien jaar zit momenteel thuis. Alle gespecialiseerde klassen zitten vol. Op dezelfde school als haar broer, maar in een reguliere klas, ervaart zij te veel prikkels en is na één ochtend al uitgeput van alle impulsen die zij binnen krijgt. In tegenstelling tot Monique’s eerdere ervaringen denkt deze school wel mee: ‘Er kwam gelijk een gesprek met ons om te kijken wat er aan de hand was: konden zij dingen anders doen? En als dat niet lukte, prima. Dan blijft ze thuis.’ Die ruimte kregen ze op de reguliere basisschool niet en er werd gedreigd: ‘We sturen de leerplicht op je af.’

Leerplicht
Alle kinderen tussen de vijf en zestien jaar in Nederland zijn leerplichtig. Zij moeten ingeschreven staan op een school en daar onderwijs volgen. Soms kan er een vrijstelling worden gegeven aan een kind als hij of zij lichamelijk ziek is of psychische klachten heeft. Een uitzondering kan ook gemaakt worden als er geen school gevonden kan worden die past bij de manier van leven of het geloof van het kind en gezin. De ouders moeten de vrijstelling volgens leerplichtambtenaar Emmen aanvragen.

Toch is het volgens een leerplichtambtenaar uit de provincie Friesland niet terecht dat leerplichtambtenaren worden neergezet als dreigmiddel: ‘Ik vind dat nooit goed, maar ik snap soms wel dat dat zo voelt. We zitten een beetje in een spagaat: bij bepaalde ingewikkelde casussen willen we altijd meedenken wat gaat er wel lukken, maar tegelijkertijd hebben we ook soms te maken met ouders die andere ideeën hebben.’ Een leerplichtambtenaar uit de gemeente Emmen bevestigt dat zij altijd willen meedenken. Achteraf gezien, bleek waar Monique de hele tijd bang voor was gemaakt, niet waar. Haar leerplichtambtenaar was erg meedenkend en ze ontving veel begrip van de leerplichtambtenaar. 

Bram, de zoon van Anja, heeft een vrijstelling. Al vanaf zijn tweede begon hij moeite te krijgen met de peuterspeelzaal: ‘Soms ging hij wel acht uren op een dag schreeuwen, krijsen, schoppen, slaan.’ Hij kwam thuis te zitten en bleek hoogbegaafd te zijn. 

Meerdere diagnoses
Lara, Anja’s dochter, is ook hoogbegaafd en na anderhalve maand thuiszitten kwam ze in een hoogbegaafdenklas waar zij beter kan aarden. Anja stuurde Bram ook naar deze school. Na meerdere pogingen kwam hij toch depressief thuis te zitten. Toen hij officieel naar groep drie hoorde te gaan, was hij zes jaar en werd hij getoetst op het niveau van groep zeven. ‘Toen ging hij voor het eerst huppelend naar school, maar toch werd hij weer depressief en sindsdien zit hij twee en een half jaar thuis.’ Anja komt erachter dat Bram niet alleen extreem hoogbegaafd is, maar ook ADHD heeft en een aanleg voor depressies: ‘Het maakt het complex dat er naast die hoogbegaafdheid meer speelt.’

Roel Weener, directeur-bestuurder van het samenwerkingsverband Groningen (SWV), begeleidt kinderen die niet mee kunnen komen in het onderwijssysteem en denkt mee met basisscholen. Hij ziet dat kinderen die thuiszitten met een vrijstelling altijd te maken hebben met meerdere diagnoses: ‘Bijvoorbeeld leerlingen met moeilijk verstaanbaar gedrag in combinatie met leerproblemen, of leerlingen met een hoogbegaafdheidsprofiel in combinatie met autistische kenmerken.’ 

Paulien Zuiderveld, expert in het hoogbegaafdheidsonderwijs, legt uit dat hoogbegaafde kinderen prikkels veel heftiger ervaren en daardoor sneller overbelast raken. Monique ziet dat haar dochter Rianne helemaal gesloopt is na een paar uurtjes in een klas: ‘Onze dochter die hoort, ziet, ruikt en voelt alles. Als iemand achterin de klas heel zachtjes zit te tikken met zijn voet, raakt zij behoorlijk geïrriteerd.’

Laura Batstra, hoogleraar orthopedagogiek aan de Rijksuniversiteit Groningen, vertelt dat ADHD mee kan spelen bij het moeilijk functioneren in het reguliere onderwijs: ‘Het gedrag dat we ADHD noemen matcht slecht met de eisen in ons huidige onderwijssysteem: zoals lang stilzitten, taakgericht bezig zijn, gehoorzaam zijn, goed kunnen samenwerken en goed presteren.’ Ze denkt dat deze kinderen thuis komen te zitten omdat het onderwijssysteem overbelast is waardoor leerkrachten te weinig tijd en middelen hebben om aan de diversiteit in de klas te voldoen.

Zuiderveld vertelt dat leerkrachten regelmatig de juiste kennis missen. Zo worden kinderen die hoogbegaafd zijn soms behandeld als autistische kinderen. Deze verkeerde aanpak kan bij de kinderen leiden tot een ‘schooltrauma’, wat betekent dat de kinderen niet meer naar school durven.

Buitenbeentje
Noor, Piens dochter, liep in de kleutergroep een schooltrauma op. Ze voelde zich niet begrepen door de juf en er werden beloftes gedaan die niet werden nagekomen. Dit waren relatief kleine beloftes, zoals dat Pien gebeld zou worden als Noor zich niet lekker voelde, maar Pien werd nooit gebeld. Daarnaast wilde Noor dolgraag leren lezen en schrijven, maar dat mocht niet omdat ze pas vier jaar oud was. Ze ontwikkelde zich niet volgens het boekje en daar kon de school niet op aansluiten. De vervelende situaties bleven zich voor Noor opstapelen. Dit heeft zich ontwikkeld tot het punt waar Noor al overbelast wordt wanneer ze ‘s ochtends haar broer naar school brengt en alleen het schoolgebouw ziet.

Het gevoel van ontwikkelen buiten het boekje en er niet helemaal bij horen is Monique’s dochter Rianne niet vreemd. De topografietoetsen waren voor haar een drama. Na de toetsstof twee keer bekeken te hebben, wist Rianne alle plaatsen en landen, maar haar klasgenootjes studeerden daar dagen voor. Bij Rianne zorgde dat voor kortsluiting, want zij moest toch ook dagen studeren en hoe kon dat dan dat zij dat niet hoefde? Nu ze thuiszit leidt dat tot veel dubbele gevoelens. Zo vertelt Monique: ‘Ze is boos op mij, “ik mag van jou niet naar school, dus ik mag van jou geen vriendinnen”.’ Monique gunt haar dochter enorm dat ze naar school mag, maar keer op keer wordt Rianne geconfronteerd met het feit dat ze niet mee kan komen op school en dat is te zwaar voor het 10-jarige meisje.

Zuiderveld benadrukt dat de omgang met gelijken hierin heel belangrijk is. Het gevoel van ‘er niet bij horen’ kan veel negatieve gevolgen hebben voor een kind. Anja vertelt dat haar zoon graag buitenspeelt, maar toen de 7-jarige ukkepuk vertelde dat hij al in groep zes zat, vonden de andere kinderen hem raar en wilden niet meer met hem spelen. 

Hoogleraar Bakx legt uit dat hoogbegaafde leerlingen grotere denkstappen maken, waardoor ze minder klassikale instructie nodig hebben, ‘maar om deze leerlingen ook echt iets nieuws te leren, hebben zij ook instructie en begeleiding nodig.’ Daarnaast denkt Batstra dat het thuiszitten voor de meeste kinderen desastreus is: ‘Ik ben bang dat niet welkom zijn op een school voor heel veel kinderen voelt als ultieme afwijzing.’

De eenzaamheid en het gevoel van het buitenbeentje zijn vindt Bram heel lastig en versterken zijn depressieve gevoelens. ´We hebben echt momenten dat we hem geen moment alleen durven laten, omdat hij zo suïcidaal is´, vertelt Anja.

Belang van terugkeren naar school
Door de grote sociale waarde die gehecht wordt aan de basisschool is de insteek van instellingen, zoals het SWV, bijna altijd het weer terug naar school krijgen van het kind. Zo vertelt Tineke Rozema van scholengroep Perspectief: ‘Wij willen geen kinderen thuis laten zitten, dus we zoeken altijd binnen onze scholen dat een leerling terecht kan.’ Weener nuanceert de gedachte dat het enige doel terug naar school gaan is: ‘Als ik geen rekening gehouden zou hebben met het belang van het kind was ik al lang ontslagen en zou ik als opa niet gerespecteerd worden.’

Pien vindt de officiële richtlijnen lastig: ‘Thema van het gesprek is altijd wat zij nodig heeft om weer naar school te kunnen en niet wat zij nodig heeft om een gelukkig mens te worden.’ Expert Batstra geeft hierover wisselende signalen af. Aan de ene kant geeft zij aan dat de meeste kinderen het allerbeste naar school kunnen gaan, de uitzonderingen daar gelaten. Aan de andere kant denkt Batstra: ‘Deze kinderen hebben moeite met de eisen die gelden in een schoolse omgeving. De vraag is dan of we aan die kinderen moeten gaan sleutelen of aan die eisen.’

Thuisonderwijs
De dubbele diagnoses en schooltrauma’s zorgen er bij deze kinderen voor dat ze overal tussendoor vallen in het huidige onderwijssysteem. Door de zorgvraag en het afwijkende gedrag kunnen de kinderen niet mee in het reguliere onderwijs. Ook thuisonderwijs is voor deze leerlingen geen mogelijkheid, omdat zij óf dichtslaan wanneer ze iets schools moeten doen, zoals opdrachten maken, óf de ouders hier geen kennis of tijd voor hebben. 

Voor veel ouders lijkt thuisonderwijs wel de oplossing te zijn. Niet alleen het aantal thuiszittende basisschoolleerlingen neemt toe, ook het aantal aanvragen voor de leerplichtontheffing waar thuisonderwijs onder valt, is de afgelopen jaren gestegen (grafiek 2). Thuisonderwijs is volgens de leerplichtwet geen officieel onderwijs, dus de kinderen die dit volgen hebben vrijwel allemaal een leerplichtontheffing gekregen. Met een leerplichtontheffing wordt de onderwijsontwikkeling van de leerlingen niet meer in de gaten gehouden en daarom maken experts en leerplichtambtenaren zich zorgen over deze vorm van onderwijs voor de basisschoolleerlingen.

Grafiek 2: Cijfers van het aantal kinderen in Nederland dat een ontheffing heeft op grond van artikel 5 onder b van de leerplichtwet.

Tussen wal en schip
Doordat deze kinderen vaak niet laagbegaafd zijn, worden ze ook niet toegelaten bij zorggroepen of dagbesteding. Ze zouden hier niet genoeg uitgedaagd worden, waardoor hun onderwijsontwikkeling achter zou blijven. De hoogbegaafde kinderen hebben ook een te hoog IQ om op het speciaal basisonderwijs toegelaten te worden, legt Zuiderveld uit. Het gevolg is dat deze kinderen thuis komen te zitten. 

Mede door de richtlijnen en wetten die opgesteld zijn door de overheid, scholen, gemeente en instanties kunnen deze kinderen geen plek vinden. Alternatieve particuliere vormen van onderwijs mogen niet worden aangedragen door de leerplichtambtenaren of het SWV. De Friese leerplichtambtenaar ziet in de praktijk dat de protocollen soms te oud zijn: ‘Ik vind het jammer dat de overheid ons laat zwemmen met een leerplichtwet die heel oud is en niet altijd goed wordt aangepast, waardoor wij soms wat klem komen te zitten met de ontwikkelingen die er nu zijn.’ 

Aanpak
Zuiderveld vertelt dat het percentage scholen dat iets doet aan hoogbegaafdheid de afgelopen drie jaar fors is gestegen. Basisschool De Wrâldwizer in Oosternijkerk is hier een voorbeeld van. Leerkracht Fokeline specialiseert zich op deze school in hoogbegaafdheid. Zij is van mening dat het belangrijk is om deze kinderen eerst te begrijpen voordat je ze goede begeleiding kan geven.

Deze begeleiding had betaald kunnen worden van de Nationaal Programma Onderwijs (NPO)-gelden die afgelopen jaren beschikbaar gesteld zijn door de overheid om de leerachterstand bij kinderen weg te werken. In totaal is dit 8,5 miljard euro.

Op papier een goed idee, maar in de praktijk blijkt dit volgens de PO-Raad, belangenbehartiger van basisschoolorganisaties, te veel geld in een te korte tijd: ‘Veel scholen willen leraren inhuren, maar het lerarentekort is heel erg groot. Wij hebben hier wel voor gewaarschuwd.’ Vooral het speciaal basisonderwijs krijgt niet voldoende tijd om al dit geld uit te kunnen geven’, vertelt Rozema: ‘Op de reguliere basisscholen hebben we eigenlijk alles ingezet. Op de speciale was het lastiger om dat geld in te zetten.’

´Onderwijs als recht´
Pien, Monique en Anja vinden het voornamelijk frustrerend om te zien dat in een land als Nederland een kind zo ongelukkig kan zijn. ‘Onderwijs is niet alleen een plicht maar ook een recht. Rianne wordt nu het recht ontnomen op onderwijs. Het mag niet, het kan niet’, vertelt Monique, ‘Je gaat er gewoon vanuit dat als je kinderen naar school brengt dat ze in goede handen zijn. Ik weet dat dat niet zo is.’ 

De moeders laten hun hoofd niet hangen, Pien vertelt: ‘Ik denk zeker dat ze wel een toekomst hebben, maar hoe we daar gaan komen, dat is nog onzeker. Ze gaan er zeker komen, maar hoe, dat gaat een gevecht worden.’

*De echte namen van de moeders en kinderen zijn bekend bij de redactie.

Geef een reactie