Door: Nova Spier

Na de val van het Assad-regime keerde de gevluchte journalist Linda Bilal terug naar Syrië. Daar wordt de pers niet langer op brute en gewelddadige wijze onderdrukt, maar staan journalisten nog steeds voor uitdagingen.

“Als ik over straat loop, blijf ik op mijn hoede omdat ik bang ben dat iemand mij zal oppakken. Ik moet mezelf eraan blijven herinneren dat ik veilig ben”, vertelt Linda Bilal. Ze woont nu drieënhalve maand weer in Syrië. “Ook dat ik nu mijn verhaal kan vertellen zonder dat ik word gearresteerd.”

Na de val van het Assad-regime keerde de Syrische journalist terug naar haar geboorteland. De 44-jarige Bilal vluchtte in 2014 naar Nederland nadat collega’s verdwenen of werden vermoord. Nu kan ze weer veilig aan het werk in Syrië en wilt ze de mensen daar te helpen.

‘Vlucht, ze zijn naar je op zoek’

Onder het Assad-regime werden journalisten vijf decennia lang op brute en gewelddadige wijze onderdrukt. Na de revolutie van 2011 trad de regering extra hard op in de door hen gecontroleerde gebieden door journalisten te beïnvloeden, gevangen te nemen of te vermoorden. Het regime bemoeide zich ook met Radio Shahba FM, waar Bilal destijds werkte als presentatrice. “Ze wilde dat we propaganda en nepnieuws zouden verspreiden – verhalen over toeristen die burgers wilden vermoorden. Mijn collega’s en ik weigerden dat te doen.” Daar betaalden ze een hoge prijs voor.

“Op een dag dat ik naar mijn werk ging, ontving ik meerdere anonieme dreigementen: ‘We weten waar je bent en we willen je vermoorden’. Toen stopten mijn collega’s en ik met dagelijks radio maken. We gingen een paar keer per week opnames maken en we gingen minder vaak live.” Weken later werd er bij het radiostation ingebroken. “Mijn baas vroeg of ik mee wilde komen kijken wat er was gebeurd. Onderweg naar de studio zag ik dat mijn baas werd opgepakt en rende ik weg. Die avond belde zijn moeder: ‘Vlucht,’ waarschuwde ze, ‘ze zijn naar je op zoek’.” 

Bilal vluchtte in 2013 naar Turkije en bleef daar bij de grens radio maken, en Syrische journalisten ondersteunen en trainen. Ook hielp ze mee aan een BBC-documentaire over de relatie tussen ISIS en Turkije over olie. Kort na het verschijnen van de documentaire werden haar baas en vier collega’s volgens Bilal door ISIS vermoord. “Toen besloot ik uit angst naar Nederland te vluchten.” Sinds 2014 bleef ze daar actief als journalist en schreef ze voor verschillende media, waaronder De Correspondent en het Amnesty International Magazine.

Een zoektocht naar verdwenen collega’s

Veel journalisten die achterbleven in Syrië werden geïntimideerd, gearresteerd of verdwenen door het Assad-regime of andere gewapende groepen. Van veel verdwenen journalisten bleef het lot onbekend, maar sinds de val van Assad zijn gevangenissen geopend en zijn meer archieven toegankelijk. Hierdoor is nu van veel journalisten bekend dat ze hebben vastgezeten en zijn gemarteld of vermoord. 

“Ik dacht dat een collega uit het ISIS-gebied vermoord was door ISIS, maar ik vond zijn naam op een slachtofferlijst van het regime. Heeft ISIS hem aan hen overgedragen?” vraagt Bilal zich nu af. “Een andere journalist die ik goed ken, is nog vermist. We weten niet wat er met hem gebeurd is.” Sinds maart is Bilal terug in Syrië en is ze op zoek naar antwoorden. “Ik ga naar oude gevangenissen en lees daar de namen die in de muren zijn gekrast. Er zijn zoveel gevangenissen, zoveel namen. Ik weet niet waar ik moet beginnen.”

Toch blijven er veel vragen. Zo ook over de Amerikaanse journalist Austin Tice die in 2012 in Syrië verdween. “Afgelopen week zei iemand die met het regime werkte dat Assad het bevel heeft gegeven om Tice te vermoorden. Niemand weet of zijn uitspraak klopt, want er wordt veel nepnieuws verspreid.” Tices ouders lieten de New York Times weten informatie te hebben waaruit blijkt dat de journalist nog in leven is. “Wat ik wel weet, is dat er veel massagraven zijn door heel Syrië.” Of Tice daar ook in ligt weet Bilal uiteraard niet, maar ze vreest dat veel journalisten daarin zijn beland. “Het regime heeft daar gebouwen op gezet. We weten niet waar al deze graven zijn, maar we blijven zoeken.”

Een gebrek aan geld en leren om vrij te zijn

Naast haar zoektocht naar antwoorden, werkt Bilal als podcastmaker en freelance journalist. Zonder Assad kan ze vrij aan het werk, maar de pers blijft kwetsbaar door aanhoudende politieke instabiliteit en toenemende economische druk. “Radio maken kost veel geld en dat is er niet.” Veel gevluchte journalisten keren terug, maar volgens Bilal is er te weinig geld voor goede salarissen en goede technologie. “Als radiopresentator in Turkije of Europa verdien je 2000-3000 euro en in Syrië omgerekend maar 200 euro. Dat is een probleem want in Syrië is het leven niet goedkoop, vooral als je het vergelijkt met andere landen in de regio.” Toch komt er langzaam meer nieuws op tv en radio. Er zijn nog geen kranten, maar er wordt wel veel nieuws verspreid via sociale media.

Dat is lastig voor studenten journalistiek die niet eens weten hoe ze een mail moeten schrijven, legt Bilal uit. “Studenten journalistiek weten niet hoe ze moeten werken in deze nieuwe versie van het land. Ze weten niet hoe de wereld eruitziet en hoe ze vrij kunnen spreken. Ook anderen die nooit eerder vrijuit konden spreken, zijn daar nog zo aan gewend, dat ze stil blijven. Ze moeten leren om vrij te zijn.” 

‘Iedereen deelt zijn gedachten, dat blijft me verbazen’

Bilal moet zelf ook nog steeds wennen aan het nieuwe Syrische straatbeeld. “Als je in de taxi stapt, begint de chauffeur te praten: ‘Ik vind deze overheid helemaal niks. Ze weten niet wat ze doen.’ Iedereen deelt zijn gedachten, dat blijft me verbazen. Iedereen kan memes maken over de Syrische president en niemand wordt gearresteerd. Je kan schrijven en zeggen wat je wilt. Dat is nog nooit eerder zo geweest.”

“We hebben hier nog veel te doen”, weet Bilal. Ze wil de kennis en vaardigheden die ze in Europa en met haar werk heeft opgedaan overdragen aan andere journalisten. “Maar het land is volledig verwoest. Er is geen geld, geen infrastructuur en het land is uitgeput. We hebben tijd nodig om alles weer op te bouwen en te groeien. Er is nu meer vrijheid, maar er zijn ook nog veel uitdagingen.”