Door: Nina Elbers
De zon is aankomende zaterdag 21 juni op haar hoogste punt aan de hemel: de zomerzonnewende, op het noordelijk halfrond de langste dag van het jaar. Wereldwijd wordt dit moment gevierd met eeuwenoude tradities en rituelen. In Nederland lijkt deze dag grotendeels vergeten, maar achter gesloten deuren wordt dit nog altijd gevierd.
Een grote groep mannen, gekleed in rokkostuums, bevindt zich in een tempel midden in Apeldoorn. Er worden kaarsen aangestoken, teksten voorgelezen, en muziek afgespeeld. Geordend lopen ze na de viering de tempel uit, allemaal met een opvallende witte roos op hun jas. Dit is geen decoratief stuk: “Het is een wezenlijk teken van: ik ben op weg naar het licht en dat mag iedereen zien en iedereen weten,” vertelt Henk Wijnholds (78), redenaar bij vrijmetselaars Loge De Veluwe in Apeldoorn. “Dat stoppen we niet weg, maar doen we in de voorzak van onze jas en laten we trots aan iedereen zien.”
De viering van de zomerzonnewende, die meestal op 21 juni plaatsvindt en de langste dag van het jaar markeert, gaat terug tot het begin van de oudheid. Voor de Romeinen, diverse Germaanse volkeren en de oude Kelten was dit dé tijd om het licht te vieren. Dit moment stond namelijk in verband met vruchtbaarheid en een goede oogst. Wereldwijd, maar ook in Nederland, zijn er tot op de dag van vandaag nog steeds groepen die de langste dag op een bijzondere manier vieren: van besloten loges bij de vrijmetselaars tot moderne heidenen met een altaar in de woonkamer.
Astronomisch gezien is de zomerzonnewende een natuurlijk proces. Tijdens deze periode bereikt de zon haar hoogste punt aan de hemel, wat de langste dag van het jaar vormt. “Als de zon loodrecht boven de Kreeftskeerkring staat, dan begint de zomer,” legt Leida Groot (35), astroloog bij AstrologyRocks, uit. “Soms staat de aarde net iets dichter bij de zon en soms wat verder weg.” Dit komt doordat de aarde schuin staat ten opzichte van de zon. Daardoor ontvangt het noordelijk halfrond in de zomer meer zonlicht, terwijl in de winter juist het zuidelijk halfrond intensiever beschenen wordt.
De zomerzonnewende is al sinds de prehistorie bekend. Met een eenvoudige schaduwmeting, van een steen of een stok bijvoorbeeld, kan je bijhouden wanneer de langste dag op aarde is en dus de zomerzonnewende herkennen. Groot: “Als de schaduw kort is, vindt de start van de zomer plaats. In de winter staat de zon laag, dus dan is je schaduw langer.”Bij Stonehenge, een plek in Engeland waar duizenden mensen samenkomen op 21 juni om de langste dag van het jaar te vieren, werd de zonsopgang op deze dag met de schaduwmeting eeuwen geleden al nauwkeurig gevolgd.
Ook op andere plekken in de wereld vinden festiviteiten plaats om de zomerzonnewende te vieren. In Scandinavië vieren ze het traditionele feest Midsommar. Ze dansen om versierde meibomen, dragen bloemenkransen en drinken samen. Verschillende regio’s in Oost-Europa vieren tijdens de zomerzonnewende Ivan Kupula, en wijden dit feest aan de romantiek en vreugdevuren. Ook in Oostenrijk steken ze vreugdevuren aan op de bergtoppen in de Alpen.
Wil je weten hoe de zomerzonnewende nog meer gevierd wordt? Ontdek het in de onderstaande tool.
Een bijzondere groep die de zomerzonnewende in Nederland ritueel viert, is de vrijmetselarij. Dit is een wereldwijde organisatie met leden, ook wel broederschappen, die als doelstelling hebben om aan zichzelf te werken. Henk Wijnholds (78), redenaar bij Loge De Veluwe in Apeldoorn, legt uit: “Wij proberen een beter mens te worden, niet beter dan jij of wie dan ook maar beter dan degene wie we waren. Een vrijmetselaar vergelijkt zichzelf met een ruwe steen: daar kun je niets mee en is aan alle kanten oneffen. We willen simpelweg de scherpe kantjes uit onszelf weghalen.”
Voor de vrijmetselarij is het een oude traditie om de zomerzonnewende te vieren. Zij noemen dit het Zomer Sint Jansfeest. Sint Jan staat voor Johannes de Doper, een figuur uit de Bijbel. Hij riep mensen op om te veranderen, een ander mens te worden en zich te bekeren. Wijnholds: “En eigenlijk zeggen wij met het Zomer Sint Jan, wij willen dat ook. Wij willen elkaar nog een keer vertellen dat we echt aan onszelf werken, dat we willen veranderen en een innerlijke transformatie willen doormaken.”
Jacques van der Meer (79) is ook lid bij de vrijmetselarij. Voor die tijd heeft hij de zomerzonnewende nooit gevierd. “Als je geen relaties hebt met de vrijmetselarij of een organisatie die filosofisch ritueel getint is, dan ben je daar niet zo mee bezig.” Maar nu vindt hij het belangrijk om eraan mee te doen: “Je haalt veel uit deze viering. Het gaat allemaal over het verbeteren van jezelf en er in de wereld ook iets mee doen. Want het houdt niet op bij jezelf. Hierdoor sta ik anders in de wereld en sta ik meer open voor de medemens en de problemen van een ander zonder je daarin mee te laten slepen.”
De vrijmetselaars vieren de zomerzonnewende volgens vaste rituelen. Wijnholds: “Wij zijn allemaal hetzelfde gekleed in rokkostuum. Daarmee geven we aan: iedereen is gelijk. Of je nou stratenmaker of notaris bent, dat maakt niet uit. We openen de avond met het aansteken van kaarsen en bij iedere kaars die wordt aangestoken komt er ook iets meer licht in de ruimte zodat je ziet dat het licht binnenkomt. Dan zijn er prachtige teksten die gaan over werken aan jezelf, maar ook de weg naar het licht.” Ondertussen luisteren de broeders naar muziek en krijgen ze een witte roos uitgereikt.
“Daar wordt een tijd lang bij stil gestaan,” zegt Wijnholds. Waar Johannes de Doper de mensen doopte die zich wilden verbeteren doen de vrijmetselaars dit door elkaar een witte roos te geven. “Die witte roos is een symbool van reinheid. Als we hem op onze jas dragen dan kunnen mensen aan ons zien dat er iets aan de hand is. Dan zien ze, diegene is bezig om zich te bezinnen. Net zoals de oproep van Johannes: doe eens wat aan jezelf.”
In Nederland wordt de zomerzonnewende ook door moderne heidense stromingen zoals het paganisme gevierd. Dit is een spirituele stroming die draait om verbondenheid met de natuur en seizoenen. Lotte (23) viert haar hele leven al feest op 21 juni omdat haar moeder paganist is. “Het zit in de familie,” zegt ze. Vroeger ging ze naar grote vieringen met andere paganisten en vrienden. “Dat soort vieringen gaan vooral om gemeenschap. We brengen allemaal eten en drinken mee, maken een groot haardvuur en kletsen veel.” Sinds ze op zichzelf woont, viert ze het in besloten kring. “Ik kook dan vaak speciale gerechten, ga wandelen, bid en leg een klein offer op mijn altaar. Heel toevallig spreek ik dit jaar wel af met vrienden voor midzomer, maar dat zijn niet allemaal paganisten dus het zal niet een grote paganistische viering worden.”
Hoewel de zomerzonnewende in veel culturen en groepen wordt gevierd met rituelen en feesten, wordt het in de astrologie niet gevierd. “Het blijft een natuurlijk fenomeen dat jaarlijks terugkeert. Maar het markeert wel een belangrijk symbolisch keerpunt: het is het begin van het teken kreeft en de overgang naar een andere energie,” vertelt Groot. Voor astrologen is het lentepunt van meer betekenis, vooral omdat dat het begin van het astrologische jaar symboliseert.
Het natuurlijke fenomeen, de zomerzonnewende, blijft voor veel mensen een betekenisvolle dag. Voor de vrijmetselarij is het vooral een tijd om samen terug- en vooruit te kijken naar wat ze al hebben bereikt. “Aan jezelf werken en wat je hebt bereikt weer vers in je herinnering te brengen, laten we dat niet vergeten want hiervoor zijn we vrijmetselaar,” sluit Wijnholds af.
De naam Lotte is een gefingeerde naam, haar echte identiteit is bekend bij de redactie.