Door: Ines van den Berg

Foto: Anna Melnyk

Het monumentale Holenklooster in Kyiv ligt in puin na de Russische aanval van eerder deze week. “Het is pijnlijk”, vertelt de Oekraïense Daryna Zhyvohliadova, “maar het belangrijkste is dat we nu actie ondernemen.”

Zhyvohliadova werd maandagochtend vroeg wakker. “Ik voel het altijd gewoon”, vertelt de Oekraïense onderzoekster. Ze opende haar telefoon en zag het verwoeste Petsjersk Lavra over haar gehele sociale media-feed: “Het voelt alsof er een stuk van mijn ziel kapot is gemaakt.”

Petsjersk Lavra – het Holenklooster – is een rode lijn in haar leven. Al vanaf kleins af aan kwam ze er al graag met haar ouders. Later ging ze er zelf werken als gids en vervolgens als onderzoekster. Haar kantoor met uitzicht op het historische complex was het beste uitzicht dat ze zich kon wensen.

Nu ziet ze foto’s en video’s op haar telefoon voorbijkomen waarin het complex in brand staat. De beelden zijn gemaakt door haar collega’s ter plaatse. Met het bezoeken van het brandende klooster riskeren ze hun leven. Zhyvohliadova weet namelijk dat als Rusland aanvalt, ze na 20 à 30 minuten nog een keer aanvallen om zoveel mogelijk slachtoffers te maken.

Met het praten over haar collega’s en hun risicovolle werk maakt het verdriet plaats voor trots: “Wat ik mooi vind aan Oekraïners is dat we altijd snel actie ondernemen.” Alhoewel het klooster tijdelijk gesloten zal zijn, is ze ervan overtuigd dat het snel weer geopend zal worden.

Oorlogsmisdaad

De aanval op het Holenklooster is niet uniek in de oorlog. “Rusland doet het op dit moment niet goed in de strijd”, legt Zhyvohliadova uit, “het enige wat ze nu kunnen doen is het uitvoeren van psychologische aanvallen.”

Ook senior adviseur bij UNESCO Nederland Lisanne Bedaux ziet het aanvallen van cultureel erfgoed als deel van de Russische oorlogsstrategie. Ze ziet twee motieven achter deze strategie. Aan de ene kant probeert Rusland door het vernietigen van cultuur de Oekraïense identiteit uit te wissen. Aan de andere kant willen ze met deze aanvallen de Oekraïense moraal breken.

Toch moet er nog officieel bewijs komen voor de aanval op het klooster, voordat het een oorlogsmisdaad genoemd kan worden. Zelf ontkent Rusland de aanval. Universitair docent internationaal recht en oorlogsvoering Ernst Dijxhoorn ziet geen reden waarom Rusland er niet achter zou zitten. Daar sluit Zhyvohliadova zich bij aan: “De Russische technologie is te geavanceerd om niet dit soort gerichte aanvallen te plegen.”

Wel vindt Dijxhoorn het doelwit verbazend, omdat Rusland het klooster ziet als bakermat van hun eigen cultuur. “Maar er zijn nog genoeg andere overtredingen van het oorlogsrecht”, ziet Dijxhoorn. Zo waren er eerder al aanvallen op erkend UNESCO-erfgoed zoals het historische centrum van Odessa en dat van Lviv.

Dit soort aanvallen gaan regelrecht in tegen internationale oorlogswetgeving. In het specifiek gaat het bij erfgoed om afspraken die gemaakt zijn in de Haagse Conventie van 1954 en het aanvullende Statuut van Rome uit 1999. In het statuut staat er ook wetgeving over aanvallen op religieuze objecten – zie artikel 8.2.9 – wat ten zeerste verboden is. Dat zou het vernietigen van Petsjersk Lavra een oorlogsmisdaad maken.

Aangezien het klooster weer geraakt kan worden, is het onwaarschijnlijk dat het complex nu gerestaureerd zal worden. De eerste stap voor nu is stabilisatie om verdere schade te beperken. De tweede stap is het verzamelen van bewijs en het documenteren van schade. Alleen dan kan Rusland strafrechtelijk vervolgt worden wanneer de oorlog voorbij is.

Koploper in erfgoedbescherming

Alhoewel Oekraïne aan het begin van de oorlog onvoldoende voorbereid was op het gebied van erfgoedbescherming, zijn ze nu koploper. Europa vergaard nu expertise van Oekraïne over hoe om te gaan met erfgoed in oorlogstijd. Eerst was het Europa die massaal materialen aan Oekraïne leverde om erfgoed te beschermen.

Deze materialen worden onder andere gebruikt om standbeelden in te pakken, om ze te beschermen tegen bommen en droneaanvallen. Toch is er nu steeds meer wens om de beelden weer uit te pakken. “Mensen willen graag de standbeelden weer zien”, vertelt Bedaux, “omdat het een gevoel geeft van nationale identiteit, houvast en verbintenis.”

De tweestrijd tussen het zichtbaar maken en het beschermen van erfgoed is een ingewikkeld dilemma. “Het is belangrijk om erfgoed te beschermen, omdat het niet alleen van nationale waarde is, maar van waarde voor de hele mensheid”, vertelt Bedaux.

Nu is Oekraïne massaal bezig met het maken van digitale scans van standbeelden, gebouwen en ander erfgoed. Zo waren er ook digitale scans van Petsjersk Lavra gemaakt, wat wederopbouw mogelijk maakt.

Een andere manier om erfgoed te bescherming is evacuatie. Bedaux ziet dit als laatste redmiddel, omdat er veel risico’s bij komen kijken: “Bijvoorbeeld als je het naar een ander land brengt, dan moet je er ook weer voor zorgen dat je het ooit terug krijgt.”

Daarom is Oekraïne maar op kleine schaal bezig met het evacueren van materieel erfgoed. De informatie hierover wordt verder niet openbaar gemaakt uit verdere bescherming.

Nederland bereidt zich voor

Met de opkomende oorlogsdreigingen ook hier in Nederland, zet UNESCO Nederland zich ook in voor erfgoedbescherming in Nederland. “Iedereen heeft een boekje en advies voor een noodpakket gekregen”, vertelt Bedaux, “maar we moeten ook nadenken over hoe we ons erfgoed kunnen beschermen.”

Dit begint met van tevoren goed nadenken waar je prioriteiten liggen. “Als je op het moment zelf nog moet nadenken over wat te doen, dan is het al te laat”, voegt Bedaux daaraan toe.

Daarom is er door het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap het Taskforce Veilig Erfgoed opgericht. Het doel is om de weerbaarheid van de erfgoedsector te vergroten. Hierin zet de Taskforce zich in op bewustwording van risico’s en dreigingen. Culturele instellingen worden vervolgens ondersteund door de Taskforce, maar uiteindelijk is het de bedoeling dat ze zelfredzaam worden.

Ook UNESCO Nederland komt met een initiatief om de bewustwording en weerbaarheid te vergroten. Op 14 mei, de dag van Weerbaar Erfgoed werkt UNESCO samen met de culturele sector om gezamenlijk na te denken over erfgoedbescherming, voor in geval van kleine incidenten of grootschalige crises.

Erfgoed als kracht

Alhoewel Rusland zich richt op het breken van de Oekraïense moraal, ziet Zhyvohliadova dat de aanvallen het omgekeerde effect hebben: “Des te meer cultuur Rusland aanvalt, des te meer het ons verenigt en versterkt.” Dat gevoel van eenheid en identiteit geeft kracht om door te gaan in de strijd: “Het geeft reden om ons land te blijven verdedigen.”